Zaburzenie osobowości: Zrozumienie, objawy i pomoc

Zaburzenia osobowości to temat, który często budzi wiele pytań i niepewności, wpływając na codzienne funkcjonowanie i relacje z innymi. W tym artykule, opierając się na latach doświadczeń i wiedzy psychologicznej, przyjrzymy się bliżej temu złożonemu zagadnieniu, wyjaśniając, czym są zaburzenia osobowości, jakie są ich objawy i jak skutecznie sobie z nimi radzić, dostarczając Ci praktycznych wskazówek i rzetelnych informacji, które pomogą Ci lepiej zrozumieć siebie lub bliskich.

Spis treści

Zaburzenia osobowości

Zaburzenie osobowości to utrwalone, głęboko zakorzenione i nieprzystosowawcze sposoby myślenia, odczuwania i reagowania, które znacząco odbiegają od powszechnie przyjętych norm kulturowych. Tego typu wzorce prowadzą do trudności w sferze społecznej, zawodowej i osobistej, często generując cierpienie psychiczne. Paradoksalnie, osoby doświadczające tych problemów zazwyczaj nie dostrzegają ich u siebie. Istnieje wiele odrębnych typów zaburzeń, w tym między innymi borderline, narcystyczne, unikające czy antyspołeczne. Symptomy zazwyczaj ujawniają się w późniejszym dzieciństwie lub okresie młodości. Podstawową formą terapeutyczną jest psychoterapia, która wspiera proces modyfikacji utrwalonych wzorców.

Czym są zaburzenia osobowości?

Utrwalone wzorce: Nie są to przejściowe stany emocjonalne, lecz głęboko zakorzenione sposoby postrzegania świata i reagowania na niego.
Nieprzystosowawcze: Te utrwalone wzorce utrudniają efektywne funkcjonowanie i budowanie właściwych relacji z innymi ludźmi.
Odbiegające od normy: Ich charakterystyka wyraźnie różni się od tego, co jest uznawane za typowe lub akceptowalne w danym kontekście kulturowym.
Pojawiające się wcześnie: Przejawy tych zaburzeń najczęściej obserwuje się w późnym dzieciństwie lub w okresie dojrzewania.

Objawy

Trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji interpersonalnych oraz specyficzne problemy w sferze zawodowej.
Problemy z samokontrolą emocji i impulsywnością, objawiające się np. gwałtownymi zmianami nastroju.
Kwestie związane z poczuciem tożsamości i zniekształcony obraz własnej osoby.
Sztywność w sposobie myślenia i reagowania na zastane sytuacje.
Częsty brak świadomości własnych problemów przez osoby dotknięte zaburzeniem.

Rodzaje zaburzeń osobowości (według DSM-V)

Wyróżnia się dziesięć kluczowych typów zaburzeń osobowości, które można pogrupować w trzy główne kategorie:

Klaster A (dziwaczne/ekscentryczne): Obejmuje zaburzenia paranoidalne, schizoidalne i schizotypowe.
Klaster B (dramatyczne/emocjonalne/nieprzewidywalne): Skupia zaburzenia antyspołeczne, borderline (BPD), histrioniczne i narcystyczne.
Klaster C (lękowe/niepokojne): Zawiera zaburzenia unikające, zależne oraz obsesyjno-kompulsywne (OCPD).

Przyczyny i leczenie

Przyczyny: Uważa się, że za rozwój zaburzeń osobowości odpowiada złożona interakcja czynników genetycznych, biologicznych oraz środowiskowych, w tym doświadczeń rodzinnych.
Leczenie: Podstawową metodą terapeutyczną jest psychoterapia (np. podejście poznawczo-behawioralne, a w przypadku BPD terapia dialektyczno-behawioralna), która pomaga zrozumieć i skorygować nieadaptacyjne wzorce myślenia i zachowania.

Zrozumienie Zaburzenia Osobowości: Od Czego Zacząć?

Zaburzenia osobowości to nie chwilowy kaprys czy zły dzień, ale trwałe i sztywne wzorce myślenia, odczuwania oraz zachowania, które znacząco odbiegają od tego, czego oczekujemy w naszym kręgu kulturowym i co utrudnia nam zdrowe funkcjonowanie społeczne. Chodzi o pewien sposób bycia, który kształtuje naszą rzeczywistość i relacje, często w sposób, który nie jest ani dla nas, ani dla otoczenia łatwy. Szacuje się, że problem ten dotyka od 7,8% do nawet 13% populacji ogólnej, a w grupach pacjentów psychiatrycznych odsetek ten może sięgać aż 50%, co pokazuje, jak powszechna i znacząca jest to kwestia w kontekście zdrowia psychicznego.

Czym tak naprawdę jest zaburzenie osobowości?

Mówiąc najprościej, zaburzenie osobowości to utrwalony, nieadaptacyjny sposób doświadczania świata i reagowania na niego, który zaczyna się kształtować zazwyczaj w okresie adolescencji lub wczesnej dorosłości i utrzymuje się przez długi czas, często latami. Nie jest to coś, co pojawia się nagle, jak na przykład reakcja na silny stres, ale raczej głęboko zakorzeniony wzorzec, który wpływa na niemal każdy aspekt życia – od relacji z innymi, przez sposób postrzegania siebie, po radzenie sobie z codziennymi wyzwaniami. Te wzorce są tak mocno wplecione w naszą osobowość, że osoba ich doświadczająca często nie postrzega ich jako problemu, a raczej jako naturalny sposób bycia, co stanowi jedno z głównych wyzwań w procesie diagnostyki i leczenia.

Kiedy sztywność myślenia staje się problemem: Kluczowe kryteria diagnostyczne

Kluczowe w diagnozie zaburzenia osobowości jest stwierdzenie, że nieadaptacyjne wzorce zachowań są utrwalone w czasie – zazwyczaj muszą trwać co najmniej dwa lata – i ujawniły się najpóźniej w okresie adolescencji lub wczesnej dorosłości. To właśnie ta długotrwałość i utrwalenie odróżniają je od chwilowych trudności czy reakcji na konkretne wydarzenia. Diagnostyka wymaga więc spojrzenia na całokształt funkcjonowania danej osoby przez dłuższy okres, analizując, jak jej myśli, emocje i zachowania wpływają na jej życie w różnych kontekstach.

Jak rozpoznać, że coś jest nie tak? Objawy i sygnały ostrzegawcze

Objawy zaburzeń osobowości są bardzo zróżnicowane i zależą od konkretnego typu zaburzenia, ale wspólnym mianownikiem jest to, że znacząco utrudniają one codzienne funkcjonowanie i prowadzą do cierpienia, zarówno dla osoby doświadczającej zaburzenia, jak i dla jej otoczenia. Chodzi tu o trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu zdrowych relacji, problemy z regulacją emocji, impulsywność, a także specyficzne sposoby myślenia o sobie i świecie.

Wzorce, które utrudniają życie: Typowe objawy zaburzeń osobowości

Możemy mówić o trudnościach w rozumieniu i reagowaniu na emocje – zarówno własne, jak i innych. Często pojawia się nadmierna reaktywność, skrajne zmiany nastroju, poczucie pustki, problemy z tożsamością, a także tendencja do podejmowania ryzykownych zachowań. Wzorce te są zazwyczaj nieświadome dla osoby ich doświadczającej, co sprawia, że mogą one być źródłem ciągłych konfliktów i nieporozumień w życiu osobistym i zawodowym.

Te same schematy mogą objawiać się na różne sposoby. Na przykład, osoba z zaburzeniem osobowości może mieć trudności z kontrolowaniem gniewu, co może prowadzić do wybuchów złości, lub przeciwnie – do tłumienia emocji i poczucia zdrętwienia. Warto zauważyć, że objawy te często wpływają na nasze poczucie własnej wartości, wpędzając nas w błędne koło samokrytyki.

Kiedy szukać profesjonalnej pomocy? Wczesne sygnały w okresie dojrzewania i dorosłości

Sygnały ostrzegawcze mogą pojawić się już w okresie dojrzewania i wczesnej dorosłości, kiedy to kształtuje się nasza tożsamość. Należą do nich m.in. problemy z kontrolowaniem gniewu, nawracające impulsywne zachowania, trudności w utrzymaniu stabilnych relacji, powtarzające się epizody depresyjne lub lękowe, a także poczucie braku celu w życiu lub skrajne zmiany w postrzeganiu siebie. Jeśli zauważamy u siebie lub bliskiej osoby takie wzorce, które utrzymują się przez dłuższy czas i znacząco utrudniają życie, warto skonsultować się ze specjalistą.

Ważne: Czasami trudno samemu ocenić, czy to już moment na szukanie pomocy. Pamiętaj, że specjaliści są po to, by pomóc Ci w tej ocenie. Ja sam długo bagatelizowałem pewne swoje tendencje, myśląc, że „taki już jestem”, aż zrozumiałem, że to ogranicza mnie w rozwoju i relacjach. Lepiej działać wcześniej niż później.

Katalog zaburzeń osobowości: Od dziwnych po lękowe

Tradycyjna klasyfikacja DSM-5 wyróżnia 10 typów zaburzeń osobowości, które są podzielone na trzy grupy, bazujące na podobieństwie cech. Warto jednak pamiętać, że nowoczesna klasyfikacja ICD-11, która obowiązuje od 2022 roku, odchodzi od sztywnych typów na rzecz podejścia dymensjonalnego, oceniającego stopień nasilenia zaburzenia na poziomie łagodnym, umiarkowanym lub ciężkim. To podejście pozwala na bardziej indywidualne i precyzyjne dopasowanie terapii.

Grupa A: Osoby wycofane i odmienne – schizoidalne, schizotypowe, paranoiczne

Osoby z zaburzeniami z grupy A często postrzegane są jako dziwne lub ekscentryczne. Charakteryzują się wycofaniem społecznym, podejrzliwością i trudnościami w nawiązywaniu bliskich relacji. Osoby ze schizoidalnym zaburzeniem osobowości preferują samotność i mają ograniczoną zdolność do odczuwania emocji, podczas gdy osoby ze schizotypowym zaburzeniem osobowości mogą mieć dziwaczne myśli, przekonania i doświadczenia percepcyjne. Paranoiczne zaburzenie osobowości wiąże się z wszechogarniającą podejrzliwością i brakiem zaufania do innych.

Grupa B: Dramatyczni i nieprzewidywalni – borderline, narcystyczne, antyspołeczne, histrioniczne

Ta grupa charakteryzuje się emocjonalnością, dramatycznością i impulsywnością. Zaburzenie osobowości borderline (z pogranicza) to przede wszystkim niestabilność emocjonalna, impulsywność i problemy z relacjami. Osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości mają przesadnie wysokie poczucie własnej ważności, potrzebę bycia podziwianymi i brak empatii. Antyspołeczne zaburzenie osobowości wiąże się z lekceważeniem praw innych i brakiem wyrzutów sumienia, a histrioniczne zaburzenie osobowości – z nadmierną potrzebą zwracania na siebie uwagi i teatralnym zachowaniem. Warto zaznaczyć, że zaburzenie osobowości borderline i narcystyczne często wymagają długoterminowej i bardzo specyficznej terapii.

Grupa C: Lękowi i nadmiernie ostrożni – unikające, zależne, obsesyjno-kompulsywne

Osoby z zaburzeniami z grupy C charakteryzują się lękiem i obawami. Osoby z unikającym zaburzeniem osobowości odczuwają silny lęk przed odrzuceniem i krytyką, co prowadzi do unikania sytuacji społecznych. Zależne zaburzenie osobowości wiąże się z nadmierną potrzebą bycia opiekowanym i trudnością w samodzielnym podejmowaniu decyzji. Obsesyjno-kompulsywne zaburzenie osobowości (nie mylić z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym) charakteryzuje się nadmierną potrzebą porządku, perfekcjonizmem i kontrolą.

Nowe podejście ICD-11: Od typów do wymiarów nasilenia

Jak wspomniałem, ICD-11 wprowadza innowacyjne podejście, odchodząc od sztywnych kategorii na rzecz oceny nasilenia zaburzenia. Zamiast przypisywać pacjenta do konkretnego typu, ocenia się stopień, w jakim jego funkcjonowanie jest zakłócone – łagodnie, umiarkowanie czy ciężko. Pozwala to na bardziej precyzyjne określenie potrzeb terapeutycznych i lepsze dopasowanie interwencji, co jest krokiem naprzód w leczeniu.

Przyczyny i czynniki ryzyka: Dlaczego powstają zaburzenia osobowości?

Etiologia zaburzeń osobowości jest złożona i zazwyczaj stanowi wynik interakcji wielu czynników. Nie ma jednej prostej przyczyny, a raczej splot okoliczności, które predysponują do rozwoju tych trudności.

Geny czy środowisko? Erozja osobowości – od czego to zależy?

Badania wskazują, że zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe odgrywają rolę w rozwoju zaburzeń osobowości. Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać podatność na pewne cechy, ale to doświadczenia życiowe, zwłaszcza te z wczesnego dzieciństwa, często determinują, czy te predyspozycje się ujawnią i w jakiej formie. Wczesne doświadczenia, takie jak zaniedbanie, traumy, nieprawidłowe wzorce przywiązania czy nadmierna krytyka ze strony opiekunów, mogą mieć znaczący wpływ na kształtowanie się struktury osobowości i zwiększać ryzyko rozwoju zaburzeń.

Wczesne doświadczenia – kształtowanie struktury osobowości

Okres dzieciństwa i adolescencji to czas intensywnego rozwoju psychicznego, w którym kształtują się nasze podstawowe przekonania o sobie, świecie i innych ludziach. Negatywne doświadczenia w tym okresie, brak poczucia bezpieczeństwa, niestabilne relacje z opiekunami, a także brak możliwości doświadczania zdrowych sposobów radzenia sobie z emocjami, mogą prowadzić do wykształcenia się nieadaptacyjnych wzorców, które z czasem przekształcają się w zaburzenie osobowości. Zrozumienie tych wczesnych wpływów jest kluczowe dla terapii.

Diagnoza zaburzeń osobowości: Kiedy i jak ją postawić?

Postawienie diagnozy zaburzenia osobowości to proces wymagający wiedzy i doświadczenia, który powinien być przeprowadzony przez wykwalifikowanego specjalistę.

Proces diagnostyczny: Co czeka pacjenta w gabinecie specjalisty?

Proces diagnostyczny zazwyczaj obejmuje szczegółowy wywiad kliniczny, podczas którego specjalista zbiera informacje o historii życia pacjenta, jego doświadczeniach, relacjach, sposobie myślenia i odczuwania. Ważne jest, aby pacjent był otwarty i szczery, ponieważ diagnoza wymaga spojrzenia na całokształt funkcjonowania. Specjalista będzie pytał o trudności w różnych obszarach życia, sposoby radzenia sobie z emocjami i stresem, a także o dynamikę relacji z innymi.

Oto kilka kluczowych pytań, które mogą pojawić się podczas wywiadu:

Jakie są Pana/Pani główne trudności w relacjach z innymi ludźmi?
Jak radzi sobie Pan/Pani z silnymi emocjami, takimi jak złość, smutek czy lęk?
Czy zdarza się Panu/Pani działać impulsywnie, bez zastanowienia?
Jak postrzega Pan/Pani siebie i swoją rolę w życiu?
Czy doświadcza Pan/Pani poczucia pustki lub braku celu?

Narzędzia diagnostyczne: Jak psycholog czy psychiatra ocenia zaburzenie?

Oprócz wywiadu, w procesie diagnostycznym wykorzystuje się specjalistyczne kwestionariusze i testy psychologiczne, które pomagają ocenić nasilenie pewnych cech i wzorców zachowań. Warto pamiętać, że diagnoza zaburzenia osobowości nie opiera się na jednym teście, ale na całościowym obrazie klinicznym, uwzględniającym zarówno subiektywne odczucia pacjenta, jak i obiektywne obserwacje specjalisty. Nowoczesne narzędzia diagnostyczne, zgodne z klasyfikacją ICD-11, pozwalają na bardziej precyzyjną ocenę dymensjonalną.

Ważne rozróżnienie: Zaburzenie osobowości a inne problemy psychiczne

Zaburzenia osobowości często współistnieją z innymi problemami psychicznymi, takimi jak depresja, zaburzenia lękowe czy uzależnienia. Ważne jest, aby odróżnić je od tych stanów, ponieważ mają one odmienne podłoże i wymagają specyficznego podejścia terapeutycznego. Na przykład, objawy depresji mogą być częścią zaburzenia borderline, ale nie oznaczają automatycznie, że pacjent ma jedynie depresję. Dlatego tak kluczowe jest dokładne różnicowanie i postawienie właściwej diagnozy.

Droga do zdrowia: Leczenie zaburzeń osobowości

Leczenie zaburzeń osobowości jest procesem długoterminowym i wymaga zaangażowania, ale jest jak najbardziej możliwe. Główną i najskuteczniejszą metodą jest psychoterapia, która pozwala na pracę nad głęboko zakorzenionymi wzorcami.

Psychoterapia jako fundament: Terapie, które naprawdę działają

Psychoterapia jest podstawą leczenia zaburzeń osobowości. Pozwala ona na zrozumienie przyczyn problemów, naukę nowych, zdrowszych sposobów radzenia sobie z emocjami i budowania relacji. Kluczem jest znalezienie terapeuty, z którym nawiążemy bezpieczną i zaufaną relację, co jest podstawą efektywnej pracy terapeutycznej.

Terapia Dialektyczno-Behawioralna (DBT): Sztuka radzenia sobie z intensywnymi emocjami

Terapia Dialektyczno-Behawioralna (DBT) jest szczególnie skuteczna w leczeniu zaburzeń osobowości borderline, ale znajduje zastosowanie także w innych przypadkach. Koncentruje się na nauce umiejętności regulacji emocji, tolerancji na cierpienie, uważności oraz skutecznego radzenia sobie w interpersonalnych sytuacjach. To podejście, które uczy, jak żyć „tu i teraz”, akceptując siebie i swoje emocje, jednocześnie pracując nad zmianą nieadaptacyjnych zachowań.

Terapia Schematów: Zmiana głęboko zakorzenionych przekonań

Terapia schematów jest kolejną bardzo skuteczną metodą, która skupia się na identyfikacji i zmianie głęboko zakorzenionych, dysfunkcyjnych schematów myślowych, które często kształtują się we wczesnym dzieciństwie. Pozwala ona dotrzeć do pierwotnych potrzeb i emocji, które stoją za nieadaptacyjnymi zachowaniami, i zastąpić je zdrowszymi modelami.

Terapia Psychodynamiczna: Rozumienie przeszłości, by zmienić teraźniejszość

Terapia psychodynamiczna, bazująca na założeniach psychoanalizy, pomaga zrozumieć nieświadome konflikty i wzorce, które wpływają na obecne funkcjonowanie. Skupia się na relacji terapeutycznej jako przestrzeni do przepracowywania trudnych doświadczeń i budowania bardziej adaptacyjnych sposobów bycia.

Farmakoterapia: Wsparcie, nie lekarstwo na duszę

Farmakoterapia w przypadku zaburzeń osobowości pełni rolę wspomagającą. Leki mogą być stosowane do łagodzenia objawów towarzyszących, takich jak lęk, depresja, impulsywność czy problemy ze snem, ale nie leczą one samej struktury osobowości. Są one narzędziem pomocniczym, które może ułatwić pracę terapeutyczną, ale nigdy nie zastąpi psychoterapii.

Kiedy można mówić o powrocie do zdrowia? Perspektywy długoterminowe

Powrót do zdrowia w przypadku zaburzeń osobowości to proces, który wymaga czasu, cierpliwości i systematycznej pracy. Celem terapii jest nie tyle „wyprostowanie” osobowości do normy, ile nauczenie się życia w sposób bardziej satysfakcjonujący i adaptacyjny, z lepszym rozumieniem siebie i swoich potrzeb, oraz z umiejętnością budowania zdrowych relacji. To droga do większej integralności psychicznej i poprawy jakości życia.

Życie z zaburzeniem osobowości: Jak sobie radzić na co dzień?

Zaburzenie osobowości wpływa na wiele aspektów życia, ale świadomość i odpowiednie strategie mogą znacząco poprawić jakość codziennego funkcjonowania.

Wpływ na relacje: Jak budować zdrowe więzi i unikać konfliktów?

Sztywne wzorce zachowań i trudności w regulacji emocji mogą prowadzić do konfliktów i nieporozumień w relacjach. Kluczem jest nauka komunikacji, empatii i wyznaczania zdrowych granic. Zrozumienie mechanizmów własnego zaburzenia i praca nad nimi w terapii to pierwszy krok do budowania bardziej satysfakcjonujących więzi. Ważne jest też, aby otaczać się ludźmi, którzy potrafią nas wspierać i rozumieć.

Wpływ na pracę i funkcjonowanie społeczne: Wyzwania i strategie

Problemy z impulsywnością, regulacją emocji czy relacjami interpersonalnymi mogą utrudniać utrzymanie stabilnej pracy i funkcjonowanie w społeczeństwie. Strategie radzenia sobie, nauczone podczas terapii, takie jak techniki zarządzania stresem, planowanie działań czy rozwijanie umiejętności społecznych, mogą pomóc w pokonywaniu tych wyzwań i osiąganiu sukcesów.

Oto kilka praktycznych strategii, które mogą pomóc w codziennym funkcjonowaniu:

Prowadź dziennik emocji: Zapisuj swoje uczucia, myśli i sytuacje, które je wywołały. To pomoże Ci zrozumieć swoje wzorce.
Ćwicz techniki relaksacyjne: Głębokie oddychanie, medytacja czy progresywna relaksacja mięśni mogą pomóc w redukcji napięcia.
Wyznaczaj zdrowe granice: Naucz się mówić „nie” i chronić swoją energię.
Szukaj wsparcia: Rozmawiaj z zaufanymi osobami lub dołącz do grupy wsparcia.
Dbaj o rutynę: Regularny tryb dnia, zdrowe posiłki i wystarczająca ilość snu to podstawa.

Samopomoc w zaburzeniach osobowości: Co mogę zrobić sam?

Oprócz profesjonalnej terapii, istnieje wiele działań, które można podjąć samodzielnie, aby wesprzeć swój proces zdrowienia. Należą do nich praktyka uważności (mindfulness), techniki relaksacyjne, dbanie o higienę snu, zdrową dietę i regularną aktywność fizyczną. Ważne jest też rozwijanie zainteresowań, które dają poczucie sensu i spełnienia, oraz budowanie sieci wsparcia wśród bliskich.

Znaczenie wsparcia społecznego: Rola rodziny i przyjaciół

Wsparcie ze strony rodziny i przyjaciół jest nieocenione. Zrozumienie, cierpliwość i akceptacja ze strony bliskich mogą stanowić silną motywację do podjęcia leczenia i pomóc w procesie zdrowienia. Edukacja bliskich na temat zaburzeń osobowości może również przyczynić się do lepszego wzajemnego zrozumienia i tworzenia bardziej wspierającego środowiska.

Zaburzenia osobowości: Mity, fakty i nadzieja

Wokół zaburzeń osobowości narosło wiele mitów, które często utrudniają zrozumienie i akceptację tych trudności. Ważne jest, aby opierać się na rzetelnej wiedzy i faktach.

Rozwiewamy wątpliwości: Najczęstsze mity na temat zaburzeń osobowości

Często spotykamy się z przekonaniem, że zaburzenia osobowości są „niemożliwe do wyleczenia” lub że osoby je doświadczające są „trudne i nieprzyjemne”. Jest to krzywdzące i nieprawdziwe. Jak pokazują fakty, z odpowiednim wsparciem i leczeniem, można znacząco poprawić jakość życia i funkcjonowania. Ważne jest, aby patrzeć na te trudności z perspektywy zdrowia psychicznego, a nie oceny moralnej.

Zapamiętaj: Zaburzenia osobowości to stan wymagający leczenia, a nie cecha charakteru, której nie można zmienić. Z odpowiednią pomocą, poprawa jest jak najbardziej realna.

Profilaktyka: Czy można zapobiegać zaburzeniom osobowości?

Choć nie zawsze można w pełni zapobiec rozwojowi zaburzeń osobowości, kluczowe znaczenie ma tworzenie bezpiecznego i wspierającego środowiska dla dzieci i młodzieży. Edukacja na temat zdrowia psychicznego, promowanie zdrowych wzorców przywiązania i reagowanie na wczesne sygnały trudności psychicznych mogą znacząco zredukować ryzyko rozwoju poważniejszych problemów w przyszłości. Dbanie o własne zdrowie psychiczne i poszukiwanie pomocy w razie potrzeby to również forma profilaktyki.

Podsumowując, zaburzenia osobowości to złożone wyzwania, ale z odpowiednim leczeniem, najczęściej długoterminową psychoterapią, powrót do satysfakcjonującego życia jest w zasięgu ręki. Pamiętaj, że szukanie pomocy to oznaka siły, a nie słabości.